Σάββατο, 10 Μαΐου 2008
Εκτύπωση Στείλτε το με e-mail

Μελετώντας τον αρχαιότερο υπολογιστή και αστρονομικό όργανο, το Μηχανισμό των Αντικυθήρων.

Η ομιλία δόθηκε από τον Ξενοφώντα Διον. Μουσά, Διευθυντή Εργ. Αστροφυσικής, Αναπλ. Καθηγητή Φυσικής Διαστήματος Πανεπιστημίου Αθηνών στο Δημοτικό Θέατρο Ληξουρίου στα πλαίσια του Παγκόσμιου Συνεδρίου Μελέτης του Ήλιου.Περίληψη/εισαγωγή στο θέμα της ομιλίας από τον Ξ. Μουσά:Τη Μεγάλη Βδομάδα του 1900 σφουγγαράδες από τη Σύμη βρίσκουν στα Αντικύθηρα ένα ναυάγιο της ελληνιστικής εποχής γεμάτο με θησαυρούς. Ανάμεσα στα πολύτιμα αντικείμενα που ανασύρουν υπάρχει και ένα πολύπλοκο μηχάνημα με γρανάζια, το οποίο μοιάζει με ρολόι παλιάς εποχής, τον επονομαζόμενο Μηχανισμό των Αντικυθήρων. Η μελέτη του Μηχανισμού έμελλε να αλλάξει την ιστορία της Ελλάδας και της ανθρωπότητας. Πρόκειται για έναν αρχαίο αστρονομικό υπολογιστή. Το παράξενο αυτό αντικείμενο μου ασκούσε ιδιαίτερη γοητεία από τότε που ήμουν μαθητής και πάντα ήθελα να το μελετήσω. Πριν λίγα χρόνια οργανώσαμε μια ερευνητική ομάδα με σκοπό τη μελέτη του Μηχανισμού, με μέλη από τα Πανεπιστήμια Αθηνών, Θεσσαλονίκης και Κάρντιφ, από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, το Μορφωτικό Ίδρυμα της Εθνικής Τραπέζης, την X-Tek systems και την HP. Η ομάδα μας πραγματοποιεί μελέτη του Μηχανισμού των Αντικυθήρων με σύγχρονα μέσα. Με αξονικές τομογραφίες βλέπουμε καθαρά το εσωτερικό του σκουριασμένου μηχανισμού και διαβάζουμε γραφές, το εγχειρίδιο του υπολογιστή, που είναι σκαλισμένο στις μπρούτζινες πλάκες του Μηχανισμού το οποίο ήταν κρυμμένο στη σκουριά για περισσότερο από είκοσι αιώνες.Μέχρι τώρα έχουμε ήδη ανακαλύψει πολλά και κάθε τόσο έχουμε και νέα σημαντικά ευρήματα. Το 2006 δημοσιεύσαμε μελέτη στο έγκριτο περιοδικό Nature , με ακριβή αναπαράσταση των 29 από των 30 γνωστών γραναζιών και ανάλυση της λειτουργίας του. Είμαστε βέβαιοι ότι τον Μηχανισμό κατασκεύασε μια μεγαλοφυΐα των μαθηματικών, της αστρονομίας και της μηχανικής. Ο Ίππαρχος θα μπορούσε να βρίσκεται πίσω από τη σχεδίαση και την κατασκευή αυτού το θαυμαστού μηχανήματος που έλκει την καταγωγή του από το έργο του Αρχιμήδη και άλλων γιγάντων της αρχαιότητας (Κτησίβιο και Ερατοσθένη). Μέσα από τον Υπολογιστή των Αντικυθήρων ανακαλύψαμε πώς λειτουργεί ο Μηχανισμός της Σελήνης του Ιππάρχου, που αναπαράγει ρεαλιστικά την κίνηση του Φεγγαριού, ακολουθώντας ικανοποιητικά τον δεύτερο νόμο του Κέπλερ. Δηλαδή το φαινόμενο η Σελήνη να κινείται γρηγορότερα όταν είναι κοντά στη Γη, στο περίγειο, και βραδύτερα όταν είναι μακριά, στο απόγειο. Αυτή η πολύπλοκη κίνηση αναπαράγεται από το μηχανισμό αρκετά ρεαλιστικά. Ακόμη προσομοιώνεται η αλλαγή φάσης της Σελήνης στη διάρκεια του μήνα. Από τη μορφή των γραμμάτων συμπεραίνει ο κ. Χ. Κριτζάς, τ. Διευθυντής του Επιγραφικού Μουσείου ότι είναι φτιαγμένο γύρω στο 150 με 100 π.Χ., εποχή που έζησε ο μέγας αστρονόμος και μαθηματικός Ίππαρχος. Πιθανολογούμε ότι ο Ίππαρχος είναι εμπνευστής ή και κατασκευαστής του Μηχανισμού, στον οποίο υπάρχει και η μαθηματική υπογραφή του (ο Μηχανισμός της Σελήνης κατά Ίππαρχο). Ο Μηχανισμός είναι ένας προηγμένος όσο και πολύπλοκος αστρονομικός υπολογιστής, που για κάθε χρονική στιγμή υπολογίζει τη θέση Ήλίου και της Σελήνης σε σχέση με τα άστρα, αναπαράγει τις φάσεις της Σελήνης στη διάρκεια του μήνα, αναπαριστά την κίνηση της Σελήνης με μεταβλητή γωνιακή ταχύτητα (2ος νόμος Kepler), προβλέπει τις εκλείψεις, έχει πολλούς δείκτες που δείχνουν το χρόνο σε διαφορετικές κλίμακες κυκλικές ή ελικοειδείς. Η ελικοειδής κλίμακα του Σάρου (διάρκειας 18 ετών περίπου) αναπαράγει το κύκλο των εκλείψεων. Η κλίμακα είναι διαιρεμένη σε μήνες και σε ορισμένους μήνες αναφέρονται εκλείψεις του Ηλίου και της Σελήνης, ενώ ένας βοηθητικός δείκτης δείχνει τον Κύκλο του Εξελιγμού, χρονικής περιόδου τριπλάσιας του Σάρου (54 έτη) μετά την οποία οι εκλείψεις επαναλαμβάνονται με τον ίδιο περίπου τρόπο στον ίδιο τόπο πάνω στη Γη. Η δεύτερη ελικοειδής κλίμακα του Μέτωνος επιτρέπει την ακριβή τήρηση ημερολογίου διάρκειας 19 ετών (που χρησιμοποιούμε σήμερα για τον προσδιορισμό του Πάσχα) και με μία ακόμη βοηθητική κλίμακα και αντίστοιχους δείκτες 76 ετών (κύκλος Καλλίππου).Πολύ μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ανάγνωση του εγχειριδίου του υπολογιστή γραμμένου με χαρακτήρες δυο περίπου χιλιοστών, σε μπρούτζινες πλάκες και σχεδόν σε κάθε διαθέσιμη επίπεδη επιφάνεια του μηχανισμού. Η ύπαρξη εγχειριδίου αποδεικνύει ότι προοριζόταν για χρήση και από άλλα πρόσωπα εκτός του κατασκευαστή. Στο εγχειρίδιο διαβάσαμε πολλούς αστρονομικούς όρους όπως Αφροδίτη και Ερμής, πιθανώς Άρης, πολλές φορές τον όρο στηριγμός, που είναι το σημείο στο οποίο αλλάζει φαινομενικά η τροχιά ενός πλανήτη, όπως τον βλέπουμε στον ουρανό από τη Γη. Διαβάζουμε ακόμη ακτίνα ηλίου, τα σημεία του ορίζοντα (απηλιώτην, λίβα, κ.α.), στημάτια προετρημμένα¸ δηλαδή σκόπευτρο, και τον γεωγραφικό όρο Ισπανίας και ίσως Φάρος (Αλεξάνδρεια).Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων είναι ένα πολύπλοκο Αστρονομικό όργανο παρατήρησης και αναλογικός υπολογιστής, πολύ πιο προηγμένο από κάθε αστρονομικό ρολόι που εμφανίσθηκε στη Δυτική Ευρώπη μετά το 12ο αιώνα και μάλιστα φορητό. Πρόκειται για ένα φορητό αστρονομικό υπολογιστή που πιθανότατα, αφού φέρει στημάτια προετρημένα και χρησιμοποιεί ηλίου ακτίνα, χρησίμευε και για αστρονομικές παρατηρήσεις. Χρησίμευε για τήρηση ακριβούς ημερολογίου διάρκειας 76 τουλάχιστον ετών, έχει κλίμακες του ζωδιακού κύκλου, αναφέρονται τα ζώδια, αιγυπτιακοί μήνες, φέρει 365 τρύπες, έχει κλίμακα διάρκειας 54 ετών για την πρόβλεψη των εκλείψεων ηλίου και Σελήνης. Έχει εγχειρίδιο μηχανικό, που λεει στον χρήστη πώς να στηθεί το μηχάνημα, έχει εγχειρίδιο αστρονομικό που λεει πώς να προσανατολιστεί το όργανο, τι να παρατηρείς, πότε αρχίζει κάθε εποχή και κάθε μήνας, πώς κινούνται οι πλανήτες. Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων ήταν φορητός αστρονομικός υπολογιστής που μπορούσε να χρησιμεύει για επίδειξη και διδασκαλία σε σχολή. Να κάνει αστρονομικές παρατηρήσεις. Μπορούσε να μετράει εύκολα το γεωγραφικό πλάτος και πιθανώς και το γεωγραφικό μήκος και συνεπώς μπορούσε να χρησιμεύσει για χαρτογράφηση και πλοήγηση.